Park Pałacowy w Białowieży – spacer śladami carskiej rezydencji, która już nie istnieje

Park Pałacowy w Białowieży zajmuje 50 hektarów, a rośnie w nim blisko 90 gatunków drzew z dwustu, które posadzono tu na przełomie XIX i XX wieku wokół myśliwskiej rezydencji carów Rosji. Samego pałacu już nie ma – spłonął w 1944 roku, a jego ruiny rozebrano kilkanaście lat później. Zostało za to coś rzadszego: kompletny zespół budynków towarzyszących, drewniany dworek z 1845 roku i park zaprojektowany przez jednego z najwybitniejszych architektów krajobrazu swojej epoki. Ten spacer po Parku Pałacowym to spacer po historii, która sięga dalej niż sama Puszcza.

Najważniejsze informacje:

• Park Pałacowy w Białowieży zajmuje ok. 50 ha i jest wpisany do rejestru zabytków jako zabytkowe założenie parkowe.
• Zaprojektował go Walerian Kronenberg (1859-1934), jeden z najwybitniejszych polskich architektów krajobrazu przełomu XIX i XX wieku, autor ok. 300 realizacji.
• Sam pałac carski, wzniesiony w latach 1889-1894 według projektu architekta Nicolasa de Rocheforta, spłonął w 1944 roku, a jego ruiny rozebrano ok. 1960 roku.
• Najstarszy budynek w Białowieży to drewniany dworek z 1845 roku, dziś siedziba Ośrodka Edukacji Przyrodniczej Białowieskiego Parku Narodowego.
• Z ok. 200 gatunków drzew i krzewów posadzonych w parku do dziś zachowało się blisko 90, w tym grupa dębów szypułkowych liczących ponad 250 lat.
• Wstęp do Parku Pałacowego jest bezpłatny przez cały rok, a samodzielne zwiedzanie zajmuje ok. godziny.
• W czasie II wojny światowej rezydencja i cała Puszcza jako teren łowiecki podlegały bezpośrednio administracji Hermana Göringa – to jeden z mniej znanych epizodów historii tego miejsca.

Skąd wziął się Park Pałacowy w Białowieży?

Park Pałacowy powstał na miejscu myśliwskiego dworu, w którym polscy królowie polowali w Puszczy Białowieskiej już od XVI wieku. To właśnie z myślą o polowaniach, nie o wypoczynku, wybrano to konkretne miejsce nad rzeką Narewką.

W połowie XVIII wieku stanął tu nowy, okazały drewniany dwór myśliwski wraz z zabudowaniami towarzyszącymi. To właśnie tutaj we wrześniu 1752 roku polował król August III Sas, razem z królową i dwoma synami – na pamiątkę tego wydarzenia do dziś stoi w parku kamienny obelisk. Dwór spłonął podczas walk związanych z powstaniem listopadowym w 1831 roku. Przed 1860 rokiem na carski dom myśliwski przebudowano inny budynek drewniany, wzniesiony nad stawem już w 1845 roku – dziś to najstarszy zachowany budynek w Białowieży. Od 1888 roku całe założenie stało się prywatną własnością carów Rosji, którzy zadbali o nie w sposób szczególny, zarówno pod względem architektury, jak i krajobrazu.

Carski pałac, którego już nie ma

Sam pałac, wokół którego powstał cały park, dziś nie istnieje – a to, co dziś stoi na jego miejscu, to zupełnie inny budynek.

Główne prace projektowo-budowlane trwały w latach 1889-1894. Park rozplanowano według projektu Waleriana Kronenberga w stylu angielskim, a okazały pałac wzniesiono według projektu architekta Nicolasa de Rocheforta, w stylu eklektycznym. Miał być letnio-jesienną rezydencją cara Aleksandra III, przeznaczoną specjalnie do polowań w Puszczy – car przyjeżdżał tu koleją razem z rodziną. Prace przy zespole trwały jeszcze na początku XX wieku – w 1904 roku, według projektu architekta Niesalewicza, wzniesiono dom „hofmarszalski” i dom „jegierski”.

Podczas I wojny światowej założenie uległo częściowej dewastacji. Pałac przetrwał jednak aż do 1944 roku, kiedy wycofujące się wojska niemieckie podpaliły go celowo. Ocalała jedynie tak zwana brama kuchenna – jedyny fragment samego budynku pałacowego, jaki przetrwał do dziś. Mury ruin stały jeszcze kilkanaście lat, aż zdecydowano o ich rozbiórce około 1960 roku. Na fundamentach dawnego pałacu carskiego wzniesiono nowy budynek, w którym dziś mieści się Dyrekcja Białowieskiego Parku Narodowego oraz Muzeum Przyrodniczo-Leśne.

Co zostało z dawnej rezydencji – budynki i zabytki do zobaczenia

Mimo że samego pałacu nie ma, wokół zachował się niemal kompletny zespół towarzyszących mu budynków – i to one dziś robią na zwiedzających największe wrażenie, bo są autentyczne, nie odtworzone.

• Dawna leśniczówka (dworek gubernatora) – drewniany budynek z 1845 roku w stylu dworkowym, bogato zdobiony ornamentem ciesielskim. Najstarszy zachowany budynek w Białowieży, dziś siedziba Ośrodka Edukacji Przyrodniczej BPN.
• Dom „hofmarszalski” – murowany, trzykondygnacyjny budynek na planie litery L, jeden z ważniejszych elementów dawnego zaplecza rezydencji.
• Dom „jegierski” – murowany, dwukondygnacyjny, wzniesiony w 1904 roku, dwunastoosiowy.
• Dom „szoferów” – murowany, jednokondygnacyjny z poddaszem, zbudowany około 1895 roku.
• Dawna łaźnia – murowana, na planie litery T, z końca XIX wieku.
• Stajnia i powozownia – budynek murowano-drewniany na planie krzyża, z końca XIX wieku.
• Obelisk Augusta III Sasa – kamienny obelisk z piaskowca na grobli między dwoma stawami, upamiętniający polowanie króla z 1752 roku. To najstarszy zabytek w całej Białowieży.

Cały zespół objęty jest ochroną jako wpis do rejestru i ewidencji zabytków, prowadzonych przez Narodowy Instytut Dziedzictwa.

Park w stylu angielskim – dzieło Waleriana Kronenberga

Sam park, nie tylko budynki, jest tym, co nadaje temu miejscu charakter – a to zasługa jednego konkretnego architekta krajobrazu.

Walerian Kronenberg (1859-1934) był jednym z najznakomitszych polskich architektów krajobrazu i budowniczych ogrodów swojej epoki, autorem około 300 realizacji. Park w Białowieży, ze względu na rozmach założenia i osobę inwestora, uchodzi za jedno z czołowych osiągnięć w jego dorobku. Zaprojektował go w stylu angielskim, zwanym też krajobrazowym – z charakterystycznymi swobodnymi założeniami kompozycyjnymi, w których na pierwszy plan wysuwa się roślinność. Pojedyncze drzewa i niewielkie ich grupki rozmieszczone na polanach kontrastują ze zwartymi zadrzewieniami w tle, tworząc widoki, które wyglądają na naturalne, choć są dokładnie zaplanowane.

Do parku wprowadzono około 200 gatunków drzew i krzewów. Do dziś zachowało się z nich blisko 90 – w tym grupa dębów szypułkowych rosnących na wzgórzu pałacowym, liczących dziś ponad 250 lat. Park przecinają dwa stawy połączone groblą, na której stoi wspomniany wcześniej obelisk. To właśnie ten układ wody, drzew i budynków sprawia, że spacer po parku ma zupełnie inny rytm niż wejście w głąb Puszczy.

Park Pałacowy po 1918 roku – od nauki po wojnę

Po odzyskaniu niepodległości w 1918 roku zespół parkowo-pałacowy przejęło państwo polskie, a jego rola zmieniła się z rezydencjonalnej na instytucjonalną. W budynkach umieszczono władze powiatowe, instytucje naukowe, administrację Parku Narodowego, zbiory przyrodnicze i naukowe oraz szkołę dla leśniczych.

Podczas II wojny światowej rezydencja białowieska i cała Puszcza jako teren polowań podlegały bezpośrednio administracji Hermana Göringa – to mało znany, ale dobrze udokumentowany epizod w historii tego miejsca. W 1944 roku, w trakcie odwrotu, wojska niemieckie spaliły pałac. Po wojnie w 1975 roku rozebrano dodatkowo wozownię, przebudowano dawną elektrownię i wzniesiono kilka nowych budynków – zespół stopniowo przybierał formę, jaką znamy dziś.

Jak zwiedzać Park Pałacowy dziś?

Park Pałacowy zwiedza się dziś zupełnie inaczej niż resztę Puszczy – bez przewodnika, bez biletu i bez konieczności wcześniejszej rezerwacji.

Wstęp jest bezpłatny przez cały rok, a samodzielne zwiedzanie zajmuje zwykle około godziny. To duża różnica względem Rezerwatu Pokazowego Żubrów czy strefy ochrony ścisłej Białowieskiego Parku Narodowego, gdzie potrzebny jest bilet lub licencjonowany przewodnik. Park Pałacowy warto włączyć w plan dnia jako spokojny, bezpłatny punkt między innymi atrakcjami – dobrze komponuje się na przykład z wizytą w Muzeum Przyrodniczo-Leśnym, które stoi dziś na miejscu dawnego pałacu. Jeśli planujesz dłuższy pobyt, przyda się plan zwiedzania Białowieży na 2 dni, który pokazuje, jak rozłożyć takie miejsca w czasie bez pośpiechu.

Poniżej krótkie zestawienie najważniejszych elementów założenia, żeby łatwiej zaplanować, na co zwrócić uwagę podczas spaceru.

Park Pałacowy leży w centrum wsi, więc dobrze łączy się z noclegiem blisko głównych atrakcji – jeśli szukasz miejsca w takiej lokalizacji, warto sprawdzić dostępność noclegów w Stoczek 1929.

FAQ

Czy wstęp do Parku Pałacowego jest płatny?

Nie, wstęp do Parku Pałacowego jest bezpłatny przez cały rok, w przeciwieństwie do Rezerwatu Pokazowego Żubrów czy strefy ochrony ścisłej, gdzie obowiązują bilety lub konieczność wykupienia usługi licencjonowanego przewodnika.

Czy w Parku Pałacowym można zobaczyć żubry?

Park Pałacowy to przede wszystkim zabytkowe założenie historyczne, nie miejsce obserwacji zwierząt. Żeby zobaczyć żubry z bliska, trzeba udać się do Rezerwatu Pokazowego Żubrów, położonego kilka kilometrów od centrum wsi.

Czym różni się Park Pałacowy od Białowieskiego Parku Narodowego?

To dwa różne pojęcia, które łatwo pomylić. Białowieski Park Narodowy to rozległy obszar chroniony obejmujący część Puszczy Białowieskiej, w tym słynną strefę ochrony ścisłej. Park Pałacowy to znacznie mniejsze, zabytkowe założenie ogrodowe w centrum wsi Białowieża, administracyjnie podlegające Białowieskiemu Parkowi Narodowemu, ale odrębne pod względem charakteru i sposobu zwiedzania.

Czy warto iść do Parku Pałacowego z dzieckiem?

Tak – płaski teren, brak opłat i krótki czas zwiedzania czynią z niego łatwy punkt programu z dziećmi, zwłaszcza w połączeniu z bezpłatnym questem edukacyjnym do pobrania ze strony BPN. To dobre uzupełnienie dnia obok innych atrakcji Białowieży dla dzieci.